بيوتكنولوژي و حقوق
سيدمحمد مهدي غمامي
حقوق علم واكنشها است البته هيچ واكنشي نيست كه خود به نوعي كنش نباشد، و حقوق با آگاهي از اين واقعيت ، در جستجوي واكنشهاي بسياري است.
با حوزه هاي فراواني كه زندگي بشر به آن دست ميآزد هيچ ترديدي نيست كه هرجا اهداف علم حقوق اقتضا كند ، حوزه حقوق هم محسوب ميشود. در مورد اينكه ميدان فعاليتهاي حقوق كجا است ، نظرات بسياري ارائه شد ، كه براي نمونه ميتوان به تئوري خطر ـ هرجا كه بشر احساس كند به نوعي در خطر است بايد عاقلانه پا در آن عرصه بگذارد و مهمترين جايي كه بشر احساس خطر ميكند جايي است كه خود قدم پيش گذاشته و اينجاست كه بايد علم حقوق چاره انديشي كند ـ يا تئوري نياز ـ انسان نياز لايتناهي است و البته مناب محدود است ، منابع محدود و نيازهاي نامحدود، انسانها را در روابط مختلفشان به چالش برميانگيزد و اين هنگامه ظهور علم حقوق است ـ اشاره كرد.
بيوتكنولوژي ، تكنولوژي جديد دهههاي اخير ، با بيمها و اميدهاي بسيار ، آمده است تا حقوق را به واكنش برانگيزد، و اگر حقوق به لحاظ وظايفي كه دارد در اين حوزه وارد نشود به اهداف و آرمانهاي خود پشت كرده است، شايد به اين دليل كه بيوتكنولوژي ساحتهاي بسياري از زندگي انسان ، پزشكي ، دارويي ، غذايي ، محيط زيست و ... را مورد توجه قرار داده است كه بيشك خالي از فعاليتهاي مخاطره آميز نيست.
اين مقاله سعي دارد تا جهات كلي كاربرد اين علم را همراه با مزايا و معايب آن مورد اشاره قرار دهد، امري كه اگر چه فينفسه به آن توجه شده است ولي در ارتباط با ساير علوم مخصوصا علم حقوق ، مورد غفلت واقع شده است.
كاربردهاي بيوتكنولوژي
بيوتكنولوژي مدرن ، متولد سالهاي 1970 به بعد است . مهمترين اتفاقات بنيادين در عرصة ظهور اين تكنولوژي، 2 كشف اساسي بود:
1) ساختار دوگانه مارپيچ اسيد دزكسي بنكليك (DNA) سال 1953
2) تاكيد بر دوباره تركيب سازي DNA در سال 1973
اين كشفها در زمينه بيوتكنولوژي ملكولي اجازة اصلاحات ژنتيكي در برنامههاي انتقال ژنها ميان ارگانها غيرموافق را ايجاد كرد.
بيوتكنولوژي در حوزههاي مختلف ، بخصوص در زمينههاي دارويي ، تغذيه گياهي و بهرهبرداري از اهداف زيست محيطي كاركرد دارد.
در زمينة بهداشت و سلامت ، بيوتكنولوژي امكان تشخيص بعضي از بيماريها، تهيه مواد درماني يا تشخيص ، البته با آثار كم ثانويه ، در مقادير بالا و قيمت پايين را ايجاد كرده است، همچنين پرورش حيوانات و جانوراني كه امكان بهرهبرداري و پيوندهايي از ارگانهاي آنها به انسان ميباشد.
در كشاورزي ، بيوتكنولوژي امكان توليد هرزكشهاي گياهي و حشره كشها، كه به تبع محصولات كشاورزي افزايش و بكارگيري مواد آلوده كننده كمتر ميگردد . را فراهم ساخته است.
همچنين امكان استفاده از اصلاح ژنتيكي در محصولات كشاورزي ، براي بهبود كيفيت اين محصولات و براي هماهنگ ساختن با پروسهنوستريل و شرايط انتقال و تقسيم، در پرورش دادن به منظور رفع مشكلات حيواناتي كه احتمال بيماري در آنها بالا است و علاوه بر اين ، اصلاح نژادي و بيولوژيك خود محصولات كشاورزي ، از فوايد ديگر آن است.
در نهايت استفادههايي كه به منظور زيست محيطي و صنعتي براي كنترل آلايندهها و پاك كردن زبالههاي (صنعتي و شميايي) بوسيله ميكروارگانها و گياهان ، اصلاح پروسههاي صنعتي به منظور كاهش آلايندهها و افزايش توليدات، از بيوتكنولوژي برميآيد.
به هر حال حتي اگر كاربردهاي متعددي از بيوتكنولوژي معلوم شود، هنوز فعاليتها و تحقيقات بسياري در پيش است تا بويژه راهكارهاي منوژتيك و ارگانهاي سادة قابل انتقال و كشت ، نمايان گردد.
«بيوتكنولوژي در مصرف»
گسترش بيوتكنولوژي، فعاليتهاي متعددي را ميطلبد . در بعضي جهات گسترش بيوتكنولوژي، پيشرفت پزشكي، كشاورزي ، ... و مبارزه با فقر و كاهش منابع در جهان محسوب ميشود.
ما ميتوانيم به كمك بيوتكنولوژي و ژنتيك ، فضاهاي كشتياي را ايجاد كنيم كه داراي شرايط توليد بالاي موادغذايي را تامين كند.
در مقابل ، براي بسياري بيوتكنولوژي مسائل بسياري از جمله بيمهاي قابل توجهي را برانگيخته است. از نقطه نظر اخلاقي ، برخي از اين كه بيوتكنولوژي منجر به تبعيض ژنتيكي افراد و تغيير برنامههاي ژنتيكي بدون هدف درماني شود بيمناك هستند. تاثير منفي بر روي انسان و محيط تحت عمل OGM (ارگانهاي ژنتيكي اصلاح شده) قرار گرفته ، به مخاطرات افزوده ميشود. در حقيقت آنها فهميدهاند كه گسترش مقاومت ضد آنتيبيوتيك و واكنش آلرژيزا در مقابل توليدات اصلاح شده، نتيجه اول است و به تبع ما يك كاهش تنوع زيستي و افزايش مقدار توليدات فيتوآنيتر استعمال شده، پيدايش مقاومت در ميان حشرات (مضر)، و اعتياد و باز خورد منفي ميان حشرات مفيد ميشود. به علاوه دستهايي كه برروي اين پهنة بزرگ از شاخه علم كه « علم زندگي» است و مربوط به نطفه (توليد ) و OGM است دست ميگذارند، ضرورتا و مطمئنا قابل اعتماد نيستند.
ارزش گذاري ريسكهاي مربوط به بيوتكنولوژي از 2 رهگذر قابل بررسي است:
1) گستردگي آثار منفي بالقوه و احتمالي و نزديك
2) احتساب مفهوم مجرد ريسك كه ميتواند بازخورد مصرفكنندگان را در مقابله با بيوتكنولوژي داشته باشد.
پيچيدگي اين فناوري ، مشكل قضاوت كردن در مورد بعضي توليدات حاصل از بيوتكنولوژي نسبت به توليدات سنتي ، كاركتر غيرعمدي ريسكپذيري ، اعتبار منابع اطلاعاتي و شيوه برقرار كردن ارتباط نسبت به خطراتي كه مفهوم آنها در گذر زمان نسبت به بيوتكنولوژي تغيير پيدا ميكند، را بسيار سخت كرده است. از طرفي حمايت از صنعت و علم كه برعهدة نهادهاي متعددي است زمينة رشد بيوتكنولوژي را بسيار هموار ميكند و از طرفي فعاليتهاي مخالفان ، مخصوصا گروههاي مردمي، فضاي مصرف را نا امن كرده است. البته مصرفكنندگان حق انتخاب بين محصولات اصلاح شده و محصولات سنتي را دارند. مخصوصا اينكه توليدكنندگان خود را از تضمين توليدات خود به نوعي معاف كردهاند، در تقابل اين 2 حركت بايد قانونگذار را به تحرك فراخواند و دغدغة اين فضاي مخاطره آميز را براي او هم ايجاد كرد.
